0

Mướp đắng: nguồn gốc, tác dụng, cách sử dụng hiệu quả

Share

Mướp đắng hay còn có tên gọi khách là khổ qua là một trong những loại quả vô cùng quen thuộc, bởi xuất hiện khá nhiều trong bữa ăn của các gia đình. Từ lâu mướp đắng cũng được biết đến với những công dụng tốt đối với sức khỏe. Tuy nhiên cụ thể là những công dụng gì và cách sử dụng ra sao sẽ được caubinhan.com cung cấp đầy đủ thông tin qua bài viết dưới đây.

Khái quát về mướp đắng

1. Mướp đắng là gì?

Mướp đắng (khổ qua) là một loại cây dây leo được trồng nhiều ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Loại cây này có tên khoa học là Momordica charantia, tên theo tiếng Ấn Độ là कड़वा तरबूज. Thuộc họ Bầu bí, mướp, có vị đắng nhưng quả và lá ăn được.

Mướp đắng

Mướp đắng là một loại cây kết quả được sử dụng làm thực phẩm và dược liệu

Mướp đắng được sử dụng khá nhiều trong mâm cơm của gia đình Việt đặc biệt là ngày Tết. Loại cây này từ quả, lá cho đến thân, rễ đều được sử dụng làm thuốc chữa bệnh, tốt cho sức khỏe. Ở Việt Nam, hiện nay có các loại mướp đắng đó là mướp đắng thường và mướp đắng rừng. Loại thường có màu xanh lá cây, quả to được dùng nhiều trong thực phẩm. Loại mướp đắng rừng cũng có 2 loại một loại quả to có màu xanh đậm hơn, một loại cho quả nhỏ chỉ bằng 1 hoặc 2 ngón tay cái.

2. Nguồn gốc, xuất xứ của cây mướp đắng

Hiện nay mướp đắng có mặt ở rất nhiều quốc gia trên thế giới. Những nước có điều kiện khí hậu nhiệt đới từ Châu Phi đến cả Châu Á và Châu Mỹ đều có mặt loại cây này. Nhiều người không xác định được nguồn gốc của mướp đắng nhưng cũng có tài liệu ghi chép là loại cây này xuất hiện lần đầu tiên ở Ấn Độ.

Đến thời kì mà nạn buôn bán nô lệ bùng phát thì mướp đắng được du nhập vào Châu Mỹ và sau cùng đến Châu Á. Hiện nay ở Ấn Độ và Châu Phi sở hữu những quần thể mướp đắng hung hậu với rất nhiều loại khác nhau.

Ngày nay, mướp đắng được tìm thấy nhiều ở các tỉnh miền nam Trung Quốc như là Phúc Kiến, Quảng Đông, Chiết Giang, Giang Tô… Một số nước như Mã Lai, Philipin, Thái Lan và một số nước Đông Nam Á trong đó có Việt Nam cũng xuất hiện loại quả này.

Tại Việt Nam, mướp đắng được trồng nhiều ở khắp các tỉnh từ Bắc vào Nam, bởi đặc tính chịu nhiệt, dễ trồng, phù hợp khí hậu nên đi đâu cũng có mướp đắng. Chỉ trừ một số vùng núi cao có khí hậu lạnh như Sapa, Hà Giang, Đà Lạt thì không có hoặc rất ít.

3. Đặc điểm mướp đắng

Tên gọi mướp đắng chủ yếu được sử dụng nhiều ở miền Bắc Việt Nam, còn miền Nam Việt Nam thì lại sử dụng tên khổ qua phổ biến hơn. Đây là loại cây dạng leo, có thân rất dài bò trên giàn hoặc dưới đất. Loại cây này phát triển rất nhanh cho ra hoa màu vàng, trái màu xanh lá cây ăn được nhưng có vị đắng. Chính vì vậy mà tên gọi mướp đắng ra đời. Vị đắng của loại trái này được xếp vào hàng đắng nhất trong các loại hoa quả.

Mướp đắng

Vỏ ngoài của quả mướp đắng xù sì, có màu xanh, khi chín màu vàng và vị đắng rõ rệt

  • Lá cây mướp đắng có nhiều kích thước khác nhau, nếu là loại cây được trồng ở đồng bằng cho quả to, làm thực phẩm thì lá của nó cũng có kích thước lớn gần bằng bàn tay con người. Còn một giống mướp đắng mọc ở nơi rừng núi còn gọi là mướp đắng rừng thì lá của nhỏ hơn, cho trái nhỏ và màu đậm hơn.
  • Khi sờ vào lá cảm thấy nhám vì có nhiều lông nhỏ. Hình dạng lá được chia ra thành 5-7 thùy đều nhau, bên ngoài viền có răng cưa, hình trứng. Mặt dưới của lá có màu nhạt hơn so với mặt trên của lá. Lá mọc so le nhau, cuốn lá thường dài tầm khoảng từ 3-5cm. Lúc lá còn non có màu xanh nõn chuối rất đẹp, đến khi già thì chuyển dần sang màu xanh lá cây hoặc xanh đậm.
  • Thân cây mướp đắng dạng dây leo, nếu như trồng có giàn hoặc cây để bám thì sẽ bò lên, còn nếu không thì sẽ bò ngang mặt đất. Đặc điểm giúp chúng có thể leo được dễ dàng và phân tán phạm vi rộng đó chính là ngọn mỗi nhánh có những tua rua giúp nó dễ dàng bám vào các vật khác để leo. Thân cây có khi dài tới 20 m. Toàn thân của cây đều có lông, thân có dạng hình tròn nhưng nhìn kỹ thì có nhiều cạnh, bên trong có nước và liên kết với nhiều sợi dây nhỏ dai.
  • Hoa mướp đắng có màu vàng tươi rất nổi bật, mọc đơn độc ở những nách của lá. Mỗi hoa có cuống dài tầm khoảng 5-7cm. Hoa thường có 5 cánh, chính giữa hoa có nhụy màu đậm hơn cánh. Mỗi cây đều ra cả hoa được và hoa cái. Nếu là hoa cái thì ở cuống của hoa nổi phình lên sau khi thụ phấn sẽ được kết thành trái.

4. Cách mướp đắng hình thành quả

Trái mướp đắng được hình thành sau khi những hoa cái được thụ phấn. Các loài côn trùng như ong, bướm bay từ hoa đực mang theo phấn hoa đến thụ phấn cho hoa cái hoặc là nhờ những cơn gió thoảng qua cũng sẽ giúp cho hoa cái được thụ phẩn. Sau đó phần trái ở cuống của hoa cái lớn dần lên, có hình thon dài, bề ngoài mặt nổi những u lằn dài. 

Quả nhỏ thì u nhỏ, lớn hơn thì u lằn cũng lớn theo, khi còn nhỏ quả màu xanh, khi chín chuyển dần sang màu vàng. Bên trong hạt sẽ có màu trắng, nhưng khi hạt chín quả sẽ được bao bởi một lớp màng màu đỏ. Quả có vị đắng nhưng ăn được., thậm chí là dùng để làm dược liệu chăm sóc sức khỏe.

5. Cách thu hoạch mướp đắng

Thu hoạch mướp đắng không hề khó bởi vì không phải thuộc cây thân gỗ cao. Đây là loại dây leo trên giàn hoặc là hàng rào nên dễ dàng thu hoạch bằng thủ công. Nếu như trồng cho cây leo giàn thì những trái mướp đắng khi lớn sẽ thòng xuống rất dễ hái. Nếu như trồng bò trên mặt đất thì sẽ khó hơn vì dễ lẫn lộn trái với lá khó tìm hơn.

Mướp đắng

Thu hoạch mướp đắng chỉ cần ngắt gọn cả phần cuống

Khi thu hoạch nếu ít thì chỉ cần dùng tay hái hoặc nhiều thì dùng kéo cắt chỗ phần cuốn trái là được. Tuy nhiên, một điều khó khăn đó chính là người thu hoạch nếu không có kinh nghiệm sẽ không biết nên lựa chọn trái mướp đắng đạt độ già, non như thế nào để hái.

Thường thì thu hoạch mướp đắng sẽ căn cứ vào độ to của trái và độ giãn nở của gai. Nếu như trái lớn và gai đã giãn to thì đó là lúc ta nên thu hoạch. Bởi mướp đắng sử dụng ngon nhất là khi còn xanh, nếu trái chín quá thì sẽ không ngon không đạt chất lượng.

Mướp đắng lớn rất nhanh nên việc thu hoạch cần phải đảm bảo đúng tiến độ, ngày nào cũng phải hái vì quả lớn mỗi ngày. Nếu như không thu hoạch kịp sẽ chín nhanh mất giá. Loại trái xanh thì sẽ dùng làm thực phẩm, làm thuốc còn trái chín thường sẽ được lấy hạt để nhân giống.

6. Cách bảo quản mướp đắng

Chính bởi đặc tính lớn nhanh, chín nhanh nên việc thu hoạch mướp đắng cần được triển khai nhanh và tiếp sau đó sẽ công đoạn bảo quản. Có khá nhiều cách bảo quản mướp đắng khác nhau tùy thuộc vào mục đích sử dụng. Nếu như thu hoạch sản lượng lớn thì mướp đắng sẽ được rửa sạch và để ráo nước, xếp vào sọt và cho ngay vào kho lạnh để bảo quản cung ứng ra thị trường.

Kho bảo quản mướp đắng thường ở nhiệt độ tầm khoảng 7-10 độ C, không nên để nhiệt độ quá thấp bởi vì như vậy lượng nước trong mướp đắng khá lớn nên sẽ dễ bị úng, nũng ở phần u, gai nếu như nhiệt độ lạnh. Bên cạnh đó, kho lạnh cần đảm bảo độ ẩm trong khoảng từ 80-90%.

Mướp đắng

Mướp đắng khô cần được cất trong túi kín, tránh ẩm

Nếu như dùng mướp đắng để làm thuốc, quả mướp đắng lớn thì sau khi làm sạch sẽ đem cắt lát rồi phơi khô dưới nắng mặt trời hoặc cho vào máy sấy. Nếu như mướp đắng rừng loại trái nhỏ thì có thể sấy khô nguyên trái. Sau khi sấy khô thì cho vào túi nilon hoặc hộp có nắp đậy kín là có thể cung ứng ra thị trường sử dụng.

Thành phần hóa học trái mướp đắng

Việc nghiên cứu tìm ra thành phần hóa học của trái mướp đắng để lý giải tại sao loại quả này mang lại rất nhiều công dụng chữa bệnh tốt cho sức khỏe. Nhiều công trình nghiên cứu khoa học tại Việt Nam cũng như thế thế giới diễn ra và đã thu được kết quả.

Theo các công trình nghiên cứu thì thành phần hóa học chính của cây mướp đắng bao gồm có các chất alkaloid, chất béo, tinh dầu, các steroid, các dạng protein, triterpen thuộc nhóm cucurbitan và nhóm olean, saponin… Ngoài ra bên trong loại quả này còn có chứa các loại vitamin A, vitamin B, vitamin C và các khoáng chất cũng như những nguyên tố vi lượng Cu, Fe, Mg, Zn, Ca…

Các acid stearic, oleic, linoleic, lipid, glycolipid… cũng được tìm thấy trong loại quả này. Nghiên cứu về thành phần hóa học của hạt người ta tìm thấy có rất nhiều hoạt chất như anethol, apiol, cineol, limonene, pinen, safrol… 

8 Tác dụng của mướp đắng đối với sức khỏe

Chắc hẳn ai cũng nắm được một vài công dụng hữu hiệu của mướp đắng đối với sức khỏe. Tuy nhiên, các công dụng đầy đủ thì không phải ai cũng hiểu rõ.

1. Mướp đắng tốt cho da

Một công dụng hết sức đặc biệt mà tất cả chị em phụ nữ đều rất ưng ý đó chính là công dụng chăm sóc da của mướp đắng. Sử dụng nước mướp đắng thoa lên mặt bạn sẽ nhận được một làn da trắng mịn, giảm mụn trứng cá, ngăn ngừa rôm sảy, nám, tàn nhang hiệu quả.

Mướp đắng

Mướp đắng dùng như một loại mỹ phẩm từ tự nhiên, an toàn khi chăm sóc da

Với lượng vitamin và khoáng chất sẽ cung cấp cho da đầy đủ các chất dinh dưỡng giúp da khỏe mạnh.

2. Mướp đắng tăng cường hệ miễn dịch cho cơ thể

Hoạt chất protein có trong mướp đắng cùng với những vitamin và khoáng chất có tác dụng giúp tăng cường hệ miễn dịch trong cơ thể cực kì tốt. Giúp các tế bào khỏe mạnh chống chọi lại những mầm mống gây bệnh. Đặc biệt là phòng chống những chứng bệnh thông thường như cảm cúm, điều hòa huyết áp.

3. Mướp đắng giúp kích thích chuyển hóa Carbohydrate

Công dụng này rất hữu ích đối với những người mắc chứng bệnh tiểu đường. Carbohydrate chuyển sang đường nhưng công dụng của mướp đắng giúp chuyển hóa đường nhanh hơn. Khi sử dụng quả này, cơ bắp cũng có sự tăng trưởng nếu bạn biết cách kết hợp với các bài tập tăng cơ. Đây là điều mà các quý ông cần chú ý để thực hiện.

4. Mướp đắng giúp chị em phụ nữ giảm cân

Một công dụng hết sức tuyệt vời nữa dành cho chị em phụ nữ đó chính là tác dụng giảm cân. Cách giảm cân bằng mướp đắng đang được sử dụng phổ biến ở Mỹ và Nhật Bản. Những hoạt chất có trong mướp đắng làm giảm đi lượng mỡ thừa, kết hợp với việc rèn luyện thể dục thể thao mỗi ngày chắc chắn sẽ mang lại cho người dùng một vóc dáng ưng ý.

Mướp đắng

Sử dụng mướp đắng để đốt cháy lượng mỡ dư thừa trong cơ thể

Tuy nhiên khi sử dụng mướp đắng với tác dụng giảm cân, hãy cố gắng sử dụng bằng cách ăn sống. Mặc dù mướp đắng ăn sống cực kì khó nhưng để nhận được hiệu quả tốt nhất cần cố gắng sử dụng cách này.

5. Mướp đắng có công dụng kích thích tiêu hóa, giải nhiệt

Đây là công dụng của mướp đắng rất được nhiều người ưa thích, sử dụng. Mướp đắng giúp kích thích chức năng tiêu hóa. Hoạt chất Alkaloid có trong quả giúp lợi tiểu, khí huyết lưu thông, chống viêm, hạ sốt cực hiệu quả. Ngoài ra còn có tác dụng giúp sáng mắt.

6. Tác dụng phòng chống ung thư của mướp đắng

Mướp đắng cũng có tác dụng hỗ trợ phòng chống ung thư cực kì hiệu quả. Hàm lượng protein và các loại vitamin C trong mướp đắng có tác dụng tăng cường hệ miễn dịch, hỗ trợ ngăn ngừa ung thư. Chính vì vậy mà hãy sử dụng mướp đắng thường xuyên để bảo vệ tốt nhất sức khỏe của mình.

7. Tác dụng trị rôm sảy của lá mướp đắng

Không chỉ quả mà các bộ phận khác của cây như lá, hoa, thân, rễ cũng có những tác dụng tốt đối với sức khỏe. Một công dụng nổi tiếng từ lá mướp đắng được lưu truyền trong dân gian đó chính là công dụng trị rôm sảy của lá mướp đắng. Chỉ cần hái lá hoặc có thể dùng quả cũng được nấu nước tắm cho bé vài lần là sẽ khỏi.

8. Tác dụng hỗ trợ ổn định huyết áp

Với tác dụng kích hoạt một số enzyme vận chuyển glucose từ máu đến tế bào sẽ giúp cho việc điều chỉnh huyết áp một cách ổn định.

Mướp đắng

Nên dùng mướp đắng để ổn định lại huyết áp, giảm nguy cơ đột quỵ

Việc hỗ trợ giảm cholesterol cũng giúp ích cho việc ngăn ngừa các chứng bệnh về tim mạch, cao huyết áp. Đây chính là công dụng rất phù hợp với những người cao tuổi, thường sử dụng mướp đắng với cách sử dụng là uống trà.

Cách thực hiện 7 bài thuốc từ mướp đắng

1. Bài thuốc điều trị tăng huyết áp

Nếu bạn đang mệt mỏi với chứng bệnh tăng huyết áp thì hãy lấy 250g mướp đắng tươi. Sau đó đem cắt đôi bỏ hạt, rửa thật sạch với nước rồi cho vào nước sôi trần sơ. Trần xong cho vào nước đá để giữ độ giòn, màu đẹp.

Thái sợi sau đó trộn chung với hành lá, gừng băm, nêm vào thêm một ít gia vị như bột nêm, muối, nước mắm, dầu mè, nước tương. Trộn đều lên và dùng ngay, có thể ăn kèm cơm hoặc bánh tráng nướng.

2. Bài thuốc trị tiêu chảy, kiết lỵ ở trẻ

Cách chữa tiêu chảy: Lấy một ít dây mướp đắng đem rửa sạch, cho vào nồi đổ nước vào bắc lên bếp đun sôi bằng lửa lớn. Sau đó ninh với lửa nhỏ cho đến khi còn ít nước cốt, vớt bỏ bã lấy nước uống.

Mướp đắng

Sử dụng mướp đắng chữa tiêu chảy rất hiệu quả, nhanh chóng

Cách chữa kiết lỵ: Lấy 1 quả mướp đắng đem rửa sạch với nước rồi xay nhuyễn, vắt lấy nước. Cho thêm vào một ít mật ong nguyên chất để dịu vị dễ uống. Ngày uống 1-2 lần sẽ cảm nhận được kết quả tích cực.

3. Bài thuốc chữa đái tháo đường, biến chứng võng mạc

Lấy mướp đắng 100g, 100g ngô, 10g đường phèn. Sau đó đem rửa sạch mướp đắng, cắt khúc, cho vào nồi đổ thêm nước vào bắc lên bếp ninh chín mềm. Sau đó cho thêm đường phèn vào tạo vị ngọt. Mỗi ngày chia thành 2 lần dùng buổi sáng và chiều rất tốt cho sức khỏe.

4. Bài thuốc hỗ trợ điều trị xuất tinh sớm

Đây là bài thuốc mà rất nhiều cánh mày râu gặp phải chứng xuất tinh sớm săn lùng. Bài thuốc gồm các vị thuốc là khổ qua tươi 2 quả, 200g thịt nạc, 30g nấm hương, 20g tôm khô, hành hoa. 

Đầu tiên sơ chế tất cả các nguyên liệu, khổ qua rửa sạch thái khoanh tròn, bỏ ruột. Thịt heo băm nhuyễn, trộn cùng với tôm và nấm, thêm gia vị vào, sau đó nhồi vào ruột khổ qua. Tất cả cho vào nồi đổ nước bắt lên bếp nấu chín, nêm nếm gia vị vừa ăn. Dùng ngay khi còn nóng.

5. Bài thuốc trị viêm gan mãn tính, gan nhiễm mỡ

Có thể dùng mướp đắng để làm giảm đi lượng mỡ trong gan nhanh chóng. Những người mắc chứng bệnh về viêm gan thì nên dùng mướp đắng để điều trị. Lấy 250g mướp đắng tươi, 250g rau sam, 30g đường trắng. Tất cả các nguyên liệu trên đem rửa thật sạch, rau sam nhặt bỏ cọng già, lá úa. Mướp đắng thái thành từng lát mỏng, rau sam thì đem thái nhỏ. 

Mướp đắng

Cho tất cả hỗn hợp vào chiếc máy xay sinh tố xay nhuyễn, trộn thêm đường vào rồi vắt lấy nước cốt. Sau đó chia làm 2 phần dùng vào buổi sáng và lúc chiều tối. Sử dụng đều mỗi tuần 3 lần sau 3 tháng sẽ nhận được hiệu quả.

6. Bài thuốc hỗ trợ điều trị mệt mỏi, đau đầu

Cách sử dụng bài thuốc này vô cùng đơn giản, không mất quá nhiều thời gian. Chỉ cần lấy 1kg mướp đắng đem rửa sạch. Nếu mướp đắng loại lớn thì thái lát mỏng phơi khô, còn mướp đắng rừng thì để nguyên trái phơi khô.

Sau đó đem tán thành bột mịn cho vào lọ có nắp đậy kín hoặc cho vào túi lọc. Quy cách đóng gói trong túi lọc như là đóng gói túi trà. Mỗi lần sử dụng lấy 1 túi cho vào ly hãm với nước sôi để uống. Tốt nhất là uống mỗi ngày 3 lần sáng, trưa, chiều.

7. Bài thuốc hỗ trợ điều trị đại tiện ra máu

Nếu không may mắc phải chứng đại tiện ra máu thì hãy dùng ngay 200g mướp đắng đem rửa thật sạch với nước. Sau đó cho vào nồi đổ nước vừa đủ vào. Cho lên bếp đun sôi khoảng vài phút, sau  đó chuyển dần sang lửa liu riu đến khi mướp đắng nhừ chắt lấy nước cốt bỏ bã. Chia làm 2 lần uống trong ngày sẽ nhận được hiệu quả cao.

Một vài lưu ý khi sử dụng mướp đắng

Mặc dù mướp đắng mang lại rất nhiều công dụng tốt đối với sức khỏe. Tuy nhiên khi sử dụng nó bạn cũng cần lưu ý một vài điều để đảm bảo nhận được hiệu quả cao.

Mướp đắng

Sử dụng mướp đắng cần đúng cách, tránh dùng với phụ nữ có thai

  • Phụ nữ muốn có thai và phụ nữ mang thai không nên sử dụng mướp đắng vì sẽ gây xuất huyết. Vì vậy, hãy hạn chế sự có mặt của loại quả này trong bữa cơm hàng ngày.
  • Không nên cho trẻ em sử dụng loại quả này bởi vì hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ sẽ không thể nào loại bỏ được hết các chất độc hại có trong mướp đắng cũng như tiêu hóa hoàn toàn được thành phần trong đó.
  • Sơ chế thật sạch trước khi sử dụng giúp loại bỏ bụi bẩn, thuốc bảo quản. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối bạn nên lựa chọn những loại quả sạch, không bị sâu, bọ.
  • Một điều hết sức đặc biệt nữa đó chính là nên chú ý liều lượng sử dụng mướp đắng mỗi ngày. Nếu như sử dụng quá nhiều có thể sẽ bị buồn nôn, chóng mặt, đau đầu bởi vì mướp đắng có tác dụng gây thiếu máu nếu sử dụng lượng lớn.

Mướp đắng có rất nhiều công dụng đối với con người. Bao gồm cả việc chế biến món ăn ngon, chăm sóc sức khỏe cho tới làm đẹp. Khi sử dụng mướp đắng nên chú ý đúng mức độ để bảo đảm an toàn.

5/5 - (745 votes)
Xem Thêm:   Cây sen: nguồn gốc, phân bố và những lợi ích cho sức khỏe con người